Скачать бесплатно шаблоны для Wordpress.
Новые шаблоны DLE 10 на dlepro.ru
ترازو و سنگ - بخش دوم
Здесь новыешаблоны Joomla
креативные Joomla шаблоны.
Здесь новые шаблоны для dle

در این بخش به بررسی وزنه های ایرانی در دو بازه ی زمانی پیش و پس از اسلام و همچنین ریشه های آن ها پرداخته می شود.

برای بخش نخست این نوشته، کلیک کنید!

وزنه های ایران
وزن های امروز ایران که بنیان آن بر گرم و اعداد اعشاری (یک-ده-صد و هزار) گذاشته شده است، پیشینه ی چندانی ندارد. پیش از گرم مبنای وزن در ایران مثقال بود و مثقال از چند نخود و نخود از چند دانه گندم به دست می آید. در حقیقت گندم ریشه ی همه ی وزن ها بود و ریشه در گذشته های دور دارد.
چنانچه خواهیم دید ترتیب وزن ها بر هیچ نظمی استوار نبود. هر چهار گندم برابر با یک نخود و هر 24 نخود برابر یک مثقال بود. گندم و نخود و مثقال برای توزین فلزات گران بها به کار می رفت، اما مبنای توزین طلا و سنگ های گران بها قیراط بود. هر قیراط برابر با (یک-بیست و سوم) مثقال بود.
در توزین کالا های روزمره مانند حبوبات و خشکبار و غیره، سیر و چارک و مَن بکار می رفت. هر سیر 16 مثقال و هر چارک 10 سیر و هر مَن 4 چارک (چهار یک) بود. مَن احتمالا از همان مینه واحد وزن شلمانسر پنجم برآمده بود.
معیار توزین کالا های سنگین و حجم بالا، خروار بود و آن از 100 مَن (300 کیلو) تشکیل می شد.
اوزان بالا در همه جا یکسان نبود؛ برای نمونه من تبریز نیمی از من شاه بود و من بندرعباس، مراغه، استرآباد (گرگان)، شوشتر و شیراز با دیگر مَن ها فرق داشت.
خروار نیز یکسان نبود؛ خروار تبریز که به آن خروار دیوانی نیز گفته می شد، برابر با 100 من و حال آن که خروار استرآباد برابر با 90 من تبریز بود. گویند رشید الدین وزیر زاغان خان برای آسان کردن محاسبات من و اوزان دیگر، مبنای خروار را 100 من قرار داد.
برخی از کالا ها وزن نمی شد و با ظرف یا محفظه ای که در آن بود، معامله می شد. اگرچه این محفظه ها مبنا و معیاری داشت، اما بدون دقت کافی بود. برای نمونه روغن، ماست و پنیر در خیک فروخته می شد هر خیک برابر با 3 من تبریز بود. گلاب، آب و لیمو و سرکه در قرابه عرضه می شد و هر قرابه نزدیک به 6/13 لیتر بود. برنج با گونی، چای در صندوق، قند کله ای مخروطی (نزدیک به 30 سانت ارتفاع) و وزنی نزدیک به یک من داشت. مبنای بسیاری از محصولات کشاورزی به ویژه در روستا لنگه و عدل بود. غرض از لنگه یا عدل، باری بود که بر پشت ستور حمل می شد البته لنگه ای که بر خر گذاشته می شد، بسیار سبک تر از لنگه ی قاطر و شتر بود.
برخی از واژه های سنجش وزن، ریشه به پهلوی باستان و میانه و زمان های دور می برد. برای نمونه ترازو یا ترازوک برگرفته از سانسکریت به معنای راهنما یا راهنمایی کردن بود. سنگ در پهلوی به معنای «ارزش» و «من» همان مینه آشوری – هخامنشی بود.
واژه هایی چون دانک (معرب دانق)، پشیز، قاز و پاپاسی بر گرفته از پارسی میانه بود. پشیز خرد ترین سکه ی ساسانی و برابر با قاز یا یک پاپاسی و وزنش نیم قیراط بود.
پس از اسلام واژه های عربی به دیگر واژه های ایرانی افزوده شد. در سده ی گذشته واحد، وزن و برابر باات گرمی آن بدین گونه بود:

 

 4 گندم = یک نخود (192/0 گرم)
 24 نخود = یک مثقال (5/63/4 گرم)
 16 مثقال = یک سیر (728/73 گرم)
10 سیر = یک چارک (28/737 گرم)
4 چارک = یک من تبریز (94912/2 کیلوگرم)
 100 من تبریز = یک خروار (912/294 کیلوگرم)

در 18 دی ماه 1311 دولت ایران اصول متریک را پذیرفت و آن را جایگزین وزن های پیشین (مثقال، سیر، چارک و مَن) کرد. اما به رغم رسمی شدن اصول متریک بسیاری از شهر ها و روستاها به روش گذشته ادامه دادند و هنوز هم پس از گذشت سه چهارم سده از اوزان پیشین استفاده می کنند.

وزنه های پیش از اسلام - از دوران کهن تا دوره ی ساسانیان
به جز چند وزنه غیر تصویری که از دوره های کهن و پیش و پس از تاریخ ایران به دست آمده، دیگر وزن های آن دوران جنبه های تصویری دارند. از وزنه های غیر تصویری این زمان، چند حلقه ی برنزی را می توان برشمرد. این حلقه ها مانند دِبِن های مصری به شکل حلقه های النگو ساخته شده اند و اوزان متفاوتی دارند.
سه وزنه ی کوچک حلقوی نیز به دست آمده که از دور آن ها شاخک هایی مانند سکان کشتی بیرون زده است. اگرچه این سه وزنه یک اندازه می نمایند، اما وزن یکی از آن ها دو برابر هریک از دو وزنه ی دیگر است.
وزنه ی کوچک و غیر تصویری دیگر به شکل دایره است و روی آن گُلی هفت پر شبیه گل های دوازده پر تخت جمشید دیده می شود.
اما بی تردید بیشترین و گوناگون ترین وزنه های پیش از اسلام در ایران، جنبه های تصویری دارند.
در کنار وزنه های انگشت شمار هخامنشی، وزنه های دیگری هم از دوره های گوناگون ایران پیش از اسلام به دست آمده. این وزنه ها بیشتر تصویری اند و به اشکال گوناگون انسان و جانوران ساخته شده اند. اطلاعات ما درمورد این وزنه ها به اندازه ای اندک است که امکان هرگونه توضیح را از بین می برد. شاید مطمن ترین راه هم اکنون ثبت آن ها و وزنشان باشد.
اما درمورد این که چگونه می شود فهمید آن ها کارکرد وزنه داشته اند، می توان به نکاتی که هم اکنون اشاره می شود، توجه کرد. کله ی آدمی و سر شیر با اندازه های کوچک و سنگینی که دارند، نمی توانسته اند جز وزنه چیز دیگری باشند و برای نمونه فرض بر آن گرفت که آن ها در بدن هایی جدا از سر جا می گرفته اند. زیرا هیچ نشانه ای از جای وصل در این دو کله دیده نمی شود. نداشتن سوراخ و قلاب هم فرضیه ی آویز بودنشان را رد می کند. همچنین این ها با وزن سنگینی که دارند، نمی توانسته اند از زیورآلات باشند.

B-TaraazooVaSang39
وزنه ی برنزی ایلامی به شکل سر آدم، پایان هزاره ی دوم پ.م - بلندی ۳.۶ سانتی متر، وزن ۱۲۰ گرم

دسته ی دیگر این وزنه ها شیر هایی هستند که روی پایه کار گذاشته شده اند. این ها وزنه های شیر شکل هخامنشی را به یاد می آورند. برخی هم اگرچه پایه ندارند ولی شیوه ی نشستنشان شبیه همان وزن های شیری هخامنشی است. اما برخی به شکل بز و اسب ساخته شده اند، اگرچه بدون پایه اند اما چنان سنگین و توپُر ساخته شده اند که جز وزنه نمی توانسته اند کاربرد دیگری داشته باشند.
گروهی از این ها که از جنوب ایران به دست آمده، موضوع شان اسب و اسب سوار است که بسیارظریف ساخته شده اند. این پیکره های کوچک برای وزن کردن طلا به کار می رفته اند. ساختن پیکره های ظریف و کوچک برای وزن کردن طلا تنها برای ایرانیان نیست. هنوز هم پس از سده ی ها چنین پیکره های ریزی برای وزن کردن طلا در آشانتی (غنا) ساخته می شود.

 B-TaraazooVaSang40
نمونه های وزنه های برنزی با نمادهای جانوری (شیر نشسته - گاومیش - اسب - بز)، ساخته شده بین سده های ۷ تا ۵ پ.م

همچنین وزنه های تصویری، چند وزنه ی غیر تصویری هم از دوران پیش از اسلام به دست آمده که بد نیست اشاره ای به آن ها شود. یکی از این وزنه ها از سنگ شیشه تراشیده شده و دسته ای کوچک دارد. برآورد پیشینه ی این سنگ کار آسانی نیست. شکل خمره مانند و دسته ی کوچکی که بر بالای آن جای گرفته، کوزه های اشکانی را به یاد می آورد و ممکن است برای آن دوره باشند.
وزنه ی دیگر از جنس برنز به شکل استوانه ای هشت بر است. اگر آلیاژ پر مس آن نبود، به آسانی می توانست در دسته ی وزنه های دوران اسلامی به حساب آید. اما آلیاژ های با درصد مس بالا از ویژگی های فلزات دوره های پیش از اسلام است. همچنین تاکنون وزنه ای با شکل ساختمانی این وزنه و دسته ای که در بالای آن جای گرفته، در سده های نخستین اسلام دیده نشده است. از این وزنه برای قپان استفاده می شده و سوراخی که در دسته ی آن است، به کمک قلابی با میله ی قپان درگیر می شده است. وزنه ی دیگری هم از جنس برنز با آلیاژ بالای مس پیدا شده که به یقین کار پیش از اسلام است. این قطعه یک وزنه ی معمولی نیست و با بریدگی منحنی شکل که در آن کار شده، می بایست وزنه ی قپان باشد. این بریدگی بر روی میله ی قپان حرکت می کرده است. موضوع این وزنه سر شیر و از درون مایه های پیش از اسلام است. اگر برش منحنی شکل را در دهان شیر ببینیم، بلافاصله در بالای آن دو چشم شیر و سپس یال های شیر که دور تا دور وزنه را گرفته، می یابیم.
گوناگونی وزنه های پیش از اسلام ایران را باید در کنار تاریخ چند هزار ساله ی آن و سرزمین ها و ملیت ها و گوناگونی که داشته است، نگریست و توجه داشت که هر یک از سرزمین های آن و مردمی که در آن می زیسته اند، وزنه ها و معیار های خود را داشته اند.

B-TaraazooVaSang43
۵ وزنه ی برنزی به شکل اسب و اسب سوار، میانه ی هزاره ی یکم پ.م

B-TaraazooVaSang45
نمونه وزنه های برنزی سده های ۱ تا ۴ میلادی

وزنه های پس از اسلام
با آمدن اسلام، شکل وزنه های ترازو هم مانند دیگر فراورده های هنری و صنعتی دگرگون شد و جنبه های تصویری آن از میان رفت. البته این دگرگونی ها یکباره انجام نشد، بلکه یک به یک و گام به گام انجام شد و مانند دیگر دست ساخته های هنری و صنعتی، درون مایه های تصویری جای خود را به طرح های هندسی و آذینی داد. به این دوران که نزدیک به 2 سده به درازا کشید، می توان دوره ی انتقال (transition) نام نهاد. به راستی چنین بازه ای نیاز بود تا معیار ها و قوانین تازه جای معیار های گذشته را بگیرد. وزنه سازان هم مانند دیگر صنعت گران فرصت می خواستند تا طرح و قالب های تازه با درون مایه های سازگار با اوضاع روز بسازند و مردم را با آن ها آشنا کنند. چنین بود که در آغاز، بدنه ی اصلی نخستین وزنه ها شکل هندسی پیدا کرد، اما روی آن ها منقش به تصاویری که ایرانیان از دیرباز با آن ها آشنا بودند، گردید.
از دوران اتنقال تنها سه وزنه به دست آمده است؛ اما همین سه وزنه آنچه را که باید بگویند، به همراه آورده اند. پیش از همه این که آلیاژ این وزنه ها هنوز پُر مس و مانند آلیاژ برنز های قبل از اسلام است و دوم درون مایه ی آن هاست. بر روی دوتا از وزنه ها شکل شیر- که از دیرباز و زمان هخامنشیان موضوع مورد علاقه و اطمینان ایرانیان بود- برجسته سازی شده است. روی وزنه ی گرد سر شیر به همان گونه که در برخی از ساخته های زمان ساسانی آمده، نقش شده است. حال آن که روی وزنه ی دیگر شیری ایستاده می شود. شکلی که در این وزنه و وزنه ی بعدی در نظر گرفته شده، بسیار هوشمندانه است و در چهارچوب همان طرح های هنر اسلامی جای می گیرد. موضوع وزنه ی سوم نیز درخور توجه است و سازنده، دو مرغ یا یک مرغ و یک خروس را –که از درون مایه های دوره ی ساسانی است - روی وزنه جا انداخته است.
سه وزنه ی گفته شده را باید پایان وزنه های تصویری به شمار آورد؛ زیرا چنان که خواهیم دید از آن پس و دست کم تا هزار سال به هیچ وزنه ی تصویری دیگر بر نمی خوریم، اما به جای آن بیننده ی وزنه هایی می شویم که برخی از آن ها بدون شک شاهکار های هنر سه بعدی زمان خود به حساب می آیند.
در کل وزنه هایی که از سده های نخستین اسلام به دست آمده اند، بیشتر کوچک و برخی متوسط اند و وزن آن زیر 250 گرم است. وزنه های بزرگتر به علت گرانی و کمیابی فلز احتمالا از سنگ بوده اند. اگر چه نمونه ای از این وزنه ها هنوز به دست نیامده است.
نخستین دسته از وزنه های سده های آغازین اسلام اشکال هندسی ساده چون مکعب، استوانه و یا منشور دارند. روی برخی از این وزنه ها نشانه های زیبایی مهر شده است. بخشی از این نشانه های برای سازنده است و برخی دیگر – همچون شماری نقطه های فرو رفته - ممکن است هم پیوند با وزن باشند. همچون مکعب های با هم و جدا از منشور ها یا شکل های دیگر ساخته شده اند.
اما این به آن معنا نیست که آن ها یک جا و هم زمان از زیر خاک سر براورده اند، بلکه هر یک در زمان و مکان گوناگونی پیدا و گرد آوری شده اند و چه بسا بستر پیدایش و زمان ساخت آن ها نیز متفاوت باشد.
از گروه مکعب ها و هشت ضلعی ها (که هشت ضلعی ها گوناگون هستند)، برخی بلند تر و برخی کوتاه تر اند. در میان آن ها گروه کوچکی است که تمایل به منشور پیدا کرده اند.

B-TaraazooVaSang49
نمونه وزنه های مفرغی بین سده های ۱۰ تا ۱۳ میلادی

منشور ها خود گروهی مستقل را تشکیل می دهند. زیباترین آن ها دارای 32 ضلع می باشد و روی بیشتر اضلاع آن نقطه ها و آذین هایی آمده است. یک دسته کوچک هم هست که اضلاعشان درهم رفته و کم و بیش گرد شده است.
پس از این ها به وزنه های استوانه ای می رسیم. این استوانه ها ساده نیستند، بلکه دورتادور بدنه شان با شیار ها و نقطه های زیبایی تزیین یافته است. شاهکار این دسته روی معبدی زیبا بنا شده و بالا و پایینش با نقطه هایی کم عمق و پر عمق تزیین یافته است. گویی سازنده می خواسته بیننده را تا درون حجمش همراهی کند.
چند سده دیرتر شاهد گوناگونی بیشتری در شکل وزنه ها می شویم. یکی از این گوناگونی ها، پر و خالی ساختن وزنه است. وزنه های پر و خالیف حلقه هایی آذینی اند که پیرامونشان به شکل های گوناگون درآمده است، اما میانشان کاملا خالی است و النگو و دسبند را به یاد می آورند. این وزنه ها فراوان نیستند. اما همین شمار کم هم که پیدا شده جای خوشحالی است. زیرا هر یک از آن ها چون پیکره ای کوچک است. یکی از زیباترین این وزنه ها به صورت ستاره ای 12 پر ساخته شده و درون آن به پیروی از انتهای گل ها، دایره ای با 12 کنگره پدید آورده است. سازنده برای این که ظرافت بیشتری به وزنه دهد، روی هر پره را دو سوراخ کرده و آن را به زیوری زیبا تبدیل کرده است. دو نمونه ی دیگر هم از این ستاره های میان تهی است که بدون هرگونه آذین هستند. اما شاهکار وزنه های میان تهی پره های اطافش به صورت خطایی های زمان تیموری است. فاصله ی آن ها در دایره هایی که تا ژرفای وزنه پیش رفته و به پدید آمدن سایه و روشنی دلنشین و اندازه ای هنرمندانه گردیده است.
گویی با گذشت زمان وزنه های میان تهی رو به سادگی گراییده و به گونه حلقه های کنگره دار درآمده است. هم روی پره های آن ها و درونشان کار درخور توجهی انجام گرفته و این در حالی است که در آخرین وزنه های میان تهی دیگر چیزی جز حلقه ای کنگره دار شبیه برخی از النگو ها دیده نمی شود.
از دوره های گوناگون سده های میانی اسلام، شماری وزنه با اشکال محدود گاه دندانه دندانه و گاه ساده پیدا شده است. یکی از زیباترین این وزنه ها به صورت دایره ای منظم ساخته شده اما روی دایره گلی شش پر حفر شده و در میانه ی گل، ستاره ای ظریف آمده است. در فضای منفی بین ستاره میانی و گل بیرونی، گل دیگری دیده می شود. کنده کاری که روی این وزنه ی کوچک انجام شده چنان استادانه است که هر صاحب ذوقی را به تحسین وا می دارد. وزنه ی چشم گیر دیگر که باز گل هشت پر را به گونه ای نرم و لطیف برجسته سازی کرده است.

B-TaraazooVaSang52
وزنه ی مفرغی، سده ی ۱۰ تا ۱۳ میلادی - بلندی ۲.۵ سانتی متر با وزن ۲۱۴ گرم

یک وزنه ی کوچک مدور هم هست که در آن واژه ی «العالم» در سه خط کنده شده و در خط میانی دوبار تکرار شده است. وزنه ی کوچک دیگر رویش واژه ی نیم مثقال مهر شده، حال آن که بیش از نیم مثقال وزن دارد.
دو وزنه در این مجموعه هست که از جای گرفتن سه لایه روی هم شکل گرفته است. یکی از آن ها به شکل استوانه ای هشت پر ساخته شده و گلی هشت بر روی آن با گل میخی تثبیت شده است. دیگری وزنه ای مسی است که خود از سه مربع و مکعب سوار برهم شکل گرفته است. بد نیست گفته شود که وزنه ی با مس خالص کمیاب است. در این مجموعه دو قطعه ی مسی هست، هر دو وزنه ریختگری شده است. بی تردید گسترده ترین وزنه ها ستاره های برنجی اند.
این وزنه ها نه تنها گونه گون ترین وزنه ها هستند، بلکه از دید زمانی دنباله دار ترین آن ها نیز هستند و یک دوره ی 400 ساله در پی دارند. از نگاه اندازه نیز ستاره های برنجی بی ماننندد. در میان آن ها ستاره هایی به اندازه ی ناخن شصت و وزن یک مثقال (حدود 5گرم) و ستاره هایی بزرگتر از کف دست و وزن یک چارک (728 گرم) دیده می شود.
ساختمان این ستاره ها نیز بسیار گوناگون اند، در برخی اشعه ی ستاره بلند و در برخی دیگر کوتاه و به اندازه ی دندانه های یک چرخ دندنه است. روی برخی نقوش زیبایی حکاکی شده و در برخی کاملا ساده اند. بدنه ی برخی گود و روی بدنه ی برخی برجستگی دارد. همه ی این ستاره ها به جز یکی، بدون دستگیره اند. پره های سه تا از وزنه های ستاره ای چنان گرد شده که به گل های چند پر نزدیک تر است.

B-TaraazooVaSang55نمونه وزنه های مفرغی، بین سده های ۱۴ و ۱۵ میلادی

B-TaraazooVaSang59
دسته ای از وزنه های ستاره ای

برگرفته از: کتاب ترازو و سنگ
(ویرایش شده)

زیر مجموعه: دیگر هنرها   دسته: دیباچه   منتشر شده در پنج شنبه, 12 آذر 1394 20:56  Tags: پرینت

دیدگاه خود را بیان کنید

به عنوان میهمان دیدگاه دهید

0
terms and condition.

به اشتراک بگذارید:

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

هرگونه کپی برداری بدون مجوز کتبی، مشمول ماده ی 12 فصل سوم قانون جرایم رایانه ای بوده و پیگرد قانونی خواهد داشت.

نشانی کوتاه این صفحه برای اشتراک گذاری:

http://honarart.com/kc

نشان درگاه

همه ی حقوق مادی و معنوی از آنِ شرکت راهبران هنر پارسیان می باشد.

طراحی و میزبانی توسط وبتـوک

فرم سنجش دیدگاه

خواهشمند است با در اختيار گزاردن ديدگاه هاى خود، ما را در بهتر كردن كاركرد سايت يارى نماييد.

مسابقه هنرآرت

بخوانید! پاسخ دهید! هدیه بگیرید!

15